Εξ αφορμής της επικείμενης ανάδειξης νέου συμβουλίου του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου (ΠΔΣ), έκρινα σκόπιμο να παρουσιάσω την άγνωστη ιστορία των πρώτων δύο συνελεύσεων του ΠΔΣ, οι οποίες έγιναν επί Αγγλοκρατίας, η πρώτη το 1955 και η δεύτερη το 1958. Στο ιστορικό ίδρυσης του ΠΔΣ αναφέρθηκε ο συνάδελφος Νικόλας Κωνσταντινίδης, σε άρθρο του στο Κυπριακό Νομικό Βήμα τον Ιούνιο του 2022 (παρενθετικά, το ιστορικό Κυπριακό Νομικό Βήμα επανακυκλοφόρησε μετά το 2022 ως Νομικό Βήμα, προκαλώντας, κατά τη γνώμη μου άσκοπη σύγχυση με το ομώνυμο περιοδικό του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και, στο μέλλον, πρέπει να επανέλθει η ιστορική του ονομασία). Η ίδρυση του ΠΔΣ προήλθε ουσιαστικά από την Παγκύπρια Συνέλευση Δικηγόρων της 1ης Οκτωβρίου 1950 (η οποία, κατά σύμπτωση, συμπίπτει με την ημερομηνία που, εκ των υστέρων, επιλέχθηκε για τους εορτασμούς της κυπριακής ανεξαρτησίας). Την πρωτοβουλία για ίδρυση του ΠΔΣ είχε πρωτίστως ο Γεώργιος Χρυσαφίνης, υιός του τότε Πρύτανη των δικηγόρων της Λευκωσίας, Νικόλαου Χρυσαφίνη και παππούς των συναδέλφων Πόλυ Πολυβίου, Ελένης Χρυσοστομίδου και Στέλλας Πολυβίου. Αυτή είναι η πρώτη φορά που θα παρουσιαστεί το έργο των δύο Γ.Σ. με αναφορά στα αδημοσίευτα επίσημα πρακτικά τους, κατά τρόπο που θα φωτίσει και πτυχές του ρόλου του δικηγορικού σώματος την περίοδο του αγώνα της ΕΟΚΑ.
Η Γ.Σ. του 1955
Η πρώτη Γ.Σ. του ΠΔΣ, σύμφωνα με τον περί Δικηγόρων Νόμο 36/55 (το σημερινό Κεφάλαιο 2) συγκλήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 1955, σε μια περίοδο έντασης των αποικιοκρατικών μέτρων καταστολής κατά της ΕΟΚΑ. Την ίδια μέρα που διεξήχθη η πρώτη Γ.Σ. του ΠΔΣ τέθηκε εκτός νόμου το ΑΚΕΛ, ενώ εκτελέστηκε Άγγλος στρατιώτης από την ΕΟΚΑ. Η Γ.Σ. ξεκίνησε στις 15.00 και διάρκεσε για μία ώρα και 15 λεπτά, υπό την προεδρία του Nedjati Munir, τότε προσωρινού Γενικού Εισαγγελέα (ο Κρίτων Τορναρίτης είχε ήδη μεταβεί στο Λονδίνο, όπου θα παρέμενε μέχρι την υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου) και μετά την ανεξαρτησία, μέλους του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου. Διεξήχθη στο κτίριο του Κακουργιοδικείου Λευκωσίας. Παρέστησαν 65 δικηγόροι και επιπρόσθετα, ο προσωρινός Αντιεισαγγελέας Ραούφ Ντενκτάς και τέσσερις δικηγόροι του Στέμματος.
Ο Munir εξέφρασε τις ευχαριστίες της στον Τορναρίτη, ο οποίος συνέταξε προσωπικά τη νομοθεσία και εξήγησε πως σκοπός της Γ.Σ. ήταν η εκλογή τριών δικηγόρων για το Συμβούλιο του ΠΔΣ και τριών για το πειθαρχικό συμβούλιο. Ο Μισιέλ Χούρης, δικηγόρος Λεμεσού προέβαλε ότι θα έπρεπε πρώτα να γίνουν κανόνες για τον τρόπο υποβολής υποψηφιοτήτων και για την εκλογή των δικηγόρων, όμως, ο Munir απάντησε πως πρώτα έπρεπε να συγκροτηθεί το Συμβούλιο του ΠΔΣ, εφόσον αυτό ήταν το αρμόδιο όργανο για να αποφασίσει σχετικούς κανόνες. Ο Χούρης εξέφρασε επίσης, τη γνώμη ότι η διαδικασία ευνοούσε τους δικηγόρους της Λευκωσίας, που ήταν οι πολυπληθέστεροι παρόντες. Ο Χρυσαφίνης απάντησε πως η εκπροσώπηση σε τοπικό επίπεδο ήδη γινόταν με την εκλογή αντιπροσώπων από κάθε τοπικό δικηγορικό σύλλογο, που θα συμμετείχε στο Συμβούλιο του ΠΔΣ. Τέθηκε επίσης πρόταση για υποχρεωτική εκλογή νέου δικηγόρου ως ενός από τους τρεις εκπροσώπους, η οποία όμως απορρίφθηκε.
Προτάθηκαν πέντε υποψηφιότητες. Ο Ιωάννης Κληρίδης πρότεινε τον Τουρκοκύπριο δικηγόρο Fadil Korkut, ο οποίος όμως, δεν ήταν παρών στη συνάντηση και, ως εκ τούτου κρίθηκε πως δεν μπορούσε να είναι υποψήφιος. Προτάθηκε επίσης ο Ραούφ Ντενκτάς, από τον Φάνο Ιωαννίδη, ο οποίος όμως, δεν αποδέχθηκε την πρόταση. Ως εκ τούτου, απέμειναν τρεις υποψήφιοι, οι οποίοι εκλέχθηκαν άνευ ανθυποψηφίου: ο πρώην Δήμαρχος Λευκωσίας (πατέρας του Γλαύκου Κληρίδη) Ιωάννης Κληρίδης, ο Γεώργιος Γεωργίου από την Αμμόχωστο και ο μόνος Τουρκοκύπριος που ήταν παρών στη Γ.Σ. ο Ahmet Essad, δικηγόρος Λευκωσίας, τον οποίο πρότεινε ο Χρυσαφίνης. Ο Essad δήλωσε συγκινημένος για την εκλογή του σε μεγάλη ηλικία και ευχαρίστησε όλους τους παρόντες συναδέλφους του. Για το πειθαρχικό συμβούλιο προτάθηκαν επίσης πέντε υποψήφιοι, όμως ο Ιωάννης Κληρίδης δεν αποδέχθηκε την υποψηφιότητα, εφόσον ήδη είχαν εκλεγεί στο Συμβούλιο του ΠΔΣ. Εκλέχθηκαν ο τέως Γενικός Εισαγγελέας Στέλιος Παυλίδης και ο Γεώργιος Χρυσαφίνης (που είχαν εκλεγεί και ως εκπρόσωποι του δικηγορικού συλλόγου Λευκωσίας στον ΠΔΣ) και ο Φρίξος Μαρκίδης (πατέρας του Αλέκου Μαρκίδη). Ως αντιπρόσωποι των υπόλοιπων τοπικών δικηγορικών συλλόγων στον ΠΔΣ είχαν εκλεγεί οι Αλέκος Ζήνων και Γιάγκος Ποταμίτης (Λεμεσός), Ανδρέας Μιχαηλίδης και Γεώργιος Μυλωνάς (Αμμόχωστος), Γεώργιος Νικολαΐδης και Ε. Φωτιάδης (Λάρνακα), Ιάκωβος Ιακωβίδης και Σωτηράκης Μαρκίδης (Πάφος) και Κώστας Στ. Κωνσταντινίδης και Δημητράκης Δημητριάδης (Κερύνεια).
Κατά τη διάρκεια της Γ.Σ. διαπιστώθηκε ότι Τουρκοκύπριοι ειδικοί χωροφύλακες εμφανίστηκαν στην αίθουσα του Κακουργιοδικείου, προσπαθώντας να υποβάλουν τους δικηγόρους σε σωματικό έλεγχο και προβαίνοντας σε ανάρμοστες συμπεριφορές, με αποτέλεσμα ο Ιωάννης Κληρίδης να απαιτήσει την αποχώρησή τους ως προϋπόθεση για τη συνέχιση της διεξαγωγής της Γ.Σ. O Munir έδωσε σχετικές οδηγίες και αυτοί αποχώρησαν. Ο Ξάνθος Κληρίδης διαμαρτυρήθηκε ιδιαίτερα για τη μεταχείριση που υπέστη από τους χωροφύλακες και ο Munir υποσχέθηκε όπως διεξαχθεί έρευνα. Κατά τη Γ.Σ. έγινε αναφορά και στην προσπάθεια για ίδρυση ταμείου συντάξεως δικηγόρων. Είχαν υποβληθεί ερωτήματα από το γενικό λογιστήριο και ο Τορναρίτης είχε ζητήσει πληροφόρηση από τους τοπικούς δικηγορικούς συλλόγους, ώστε να επιληφθεί του ζητήματος, αλλά αυτή δεν είχε ακόμα ληφθεί. Αν και συμφωνήθηκε να γίνει συνεδρία του Συμβουλίου του ΠΔΣ για να συζητήσει το ζήτημα, αυτό δεν έγινε λόγω απουσίας αρκετών μελών και τελικά, ο Munir προώθησε στον Τορναρίτη, στο Λονδίνο, όσες απαντήσεις είχε λάβει από τους τοπικούς δικηγορικούς συλλόγους. Το ταμείο συντάξεως θα ιδρυόταν τελικά, μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας. Ο Χρυσαφίνης πρότεινε επίσης, όπως προβλεφθεί η εκλογή Προέδρου του ΠΔΣ και αντιπροέδρου που να προέρχεται από τους τοπικούς δικηγορικούς συλλόγους.
Η Γ.Σ. του 1958
Η δεύτερη Γ.Σ. διεξήχθη τρία χρόνια αργότερα, στις 12 Φεβρουαρίου 1958, και πάλι στο Κακουργιοδικείο. Η Γ.Σ. ξεκίνησε στις 15.30 και διάρκεσε δύο ώρες. Σε αυτή προέβλεπε ο Ιρλανδός Γενικός Εισαγγελέας Sir James Henry, ο οποίος υπηρετούσε από το 1956, σε αντικατάσταση του Τορναρίτη. Παρέστησαν 49 δικηγόροι, καθώς και ο Αντιεισαγγελέας Munir και δύο δικηγόροι του Στέμματος. Οι Τουρκοκύπριοι δικηγόροι δεν παρέστησαν. Είχε προηγηθεί η εκλογή αντιπροσώπων των τοπικών δικηγορικών συλλόγων στο Συμβούλιο του ΠΔΣ. Αυτοί ήταν περίπου όπως και στην προηγούμενη σύνθεση, με κύριες διαφοροποιήσεις την εκλογή του Στέλιου Παυλίδη ως εκπροσώπου της Λευκωσίας αντί του Χρυσαφίνη, του Sir Παναγιώτη Κακογιάννη ως εκπροσώπου της Λεμεσού αντί του Ζήνων και του Σ. Δημητρίου αντί του Φωτιάδη ως εκπροσώπου της Λάρνακας. Τα τρία μέλη του Συμβουλίου του ΠΔΣ εκλέχθηκαν ομόφωνα από τη Γ.Σ. και ήταν οι: Γεώργιος Χρυσαφίνης, Τάσσος Παπαδόπουλος και ο δικηγόρος Λάρνακας Γεώργιος Αχίλλης. Στο πειθαρχικό συμβούλιο εκλέχθηκαν ομόφωνα ο Χρυσαφίνης, ο Φρίξος Μαρκίδης και ο Κερυνειώτης Χαρίλαος Δημητριάδης.
Κατά τη Γ.Σ. προτάθηκε από πολλούς παρόντος δικηγόρους η υιοθέτηση ψηφίσματος που να καταδικάζει την κακομεταχείριση πολιτικών κρατουμένων (αγωνιστών της ΕΟΚΑ, περιλαμβανομένων και δικηγόρων) στις κεντρικές φυλακές και που να καλεί για τη σύσταση ερευνητικής επιτροπής για να διεξάγει έρευνα στο ζήτημα αυτό. Ο Γενικός Εισαγγελέας συμφώνησε όπως το θέμα συζητηθεί, αλλά διευκρίνισε πως ο ίδιος και οι δικηγόροι του Στέμματος δεν θα ψήφιζαν. Στη συζήτηση που ακολούθησε, ο Χρυσαφίνης υπέδειξε πως είτε τα δημοσιεύματα στον τύπο είναι αληθή, οπότε χρειάζεται να ληφθούν άμεσα δραστικά μέτρα, είτε είναι αναληθή, οπότε χρειάζεται η άμεση διεξαγωγή έρευνας. Τόνισε πως δεν είχε υπάρξει αμφισβήτηση των δημοσιευμάτων ή αγωγή δυσφήμησης από οποιονδήποτε και πως υπήρχε ανάγκη για ανθρωπιστική μεταχείριση των κρατουμένων, πολλοί από τους οποίους κρατούνταν για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς δίκη. Η θέση του Χρυσαφίνη υιοθετήθηκε από τους παρόντες δικηγόρους. Ο Μιχαλάκης Τριανταφυλλίδης, μετέπειτα Πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου και Γενικός Εισαγγελέας, υπέδειξε την ανάγκη να επιτραπεί η επίσκεψη στις φυλακές σε επιτροπή που θα βοηθούσε στη διερεύνηση των πτυχών του ζητήματος και ότι ενδεχόμενη άρνηση από πλευράς των αποικιοκρατικών αρχών θα έδειχνε ότι ήθελαν να αποκρύψουν την πραγματική κατάσταση. Η Γ.Σ. ομόφωνα ενέκρινε το ψήφισμα και διόρισε ως επιτροπή για να διερευνήσει το ζήτημα τους: Ιωάννη Κληρίδη, Μιχαλάκη Τριανταφυλλίδη και Φάνο Ιωαννίδη. Ο Τριανταφυλλίδης ζήτησε από τον Γενικό Εισαγγελέα όπως ασκήσει την επιρροή του για διευκόλυνση του έργου της επιτροπής. Ο Γενικός Εισαγγελέας επανέλαβε πως ο ίδιος απείχε της ψηφοφορίας, αλλά ότι θα προωθούσε καθηκόντως το ψήφισμα και όσα είχαν λεχθεί.
Ο Λεύκος Κληρίδης, πατέρας του μετέπειτα Γενικού Εισαγγελέα Κώστα Κληρίδη και του δικηγόρου Νίκου Κληρίδη, ήγειρε επίσης την ανάγκη να τερματιστεί η έρευνα των δικηγόρων από τα μέλη του εφεδρικού αστυνομικού σώματος, όποτε έμπαιναν ή έβγαιναν από τα δικαστήρια και όπως οι δικηγόροι απολαμβάνουν διευκολύνσεων, σε ειδικούς χώρους, για επίσκεψη των πελατών τους στα κρατητήρια, όπως συμβαίνει με τους δικηγόρους στην Αγγλία. Τη θέση του Λεύκου Κληρίδης υποστήριξαν αμέσως οι Κακογιάννης, Χρυσαφίνης και Γλαύκος Κληρίδης. Ο Κακογιάννης πρόσθεσε πως ήταν αναγκαίο να επιτρέπεται η επίσκεψη των δικηγόρων στους κρατούμενους πελάτες τους, αμέσως μετά τη σύλληψη, και όχι μετά από μέρες, και όπως αυτές διεξάγονται ιδιωτικά και όχι στην παρουσία ειδικών χωροφυλάκων ή αστυνομικών, όπως συνέβαινε στα κρατητήρια της Λεμεσού. Υιοθετήθηκε ομόφωνα ψήφισμα, με αποχή των εκπροσώπων του Στέμματος.
Ο Χρυσαφίνης εξέφρασε τη βούληση να τοποθετηθεί και ευρύτερα για τη συμπεριφορά των μελών των αστυνομικών δυνάμεων, όμως ο Γενικός Εισαγγελέας ανέφερε πως θεωρούσε πως αυτό ήταν εκτός του θέματος της Γ.Σ. Ο Γενικός Εισαγγελέας ανέφερε πως θα διαβίβαζε στις αρχές τα αιτήματα της Γ.Σ. σχετικά με τις επισκέψεις στις φυλακές και στα κρατητήρια, αλλά πως θεωρούσε πως το θέμα είχε ρυθμιστεί με την επιστολή του Διοικητικού Γραμματέας ημερομηνίας 18 Ιανουαρίου 1957 προς το Συμβούλιο του ΠΔΣ. Ο Χρυσαφίνης απάντησε πως οι διευθετήσεις που περιλαμβάνονταν στην επιστολή θα μπορούσε να είχαν θεωρηθεί ικανοποιητικές, αν υπήρχε πρακτική βούληση εφαρμογής τους, αλλά κάτι τέτοιο δεν είχε γίνει. Η επιστολή δεν είχε επομένως, οποιαδήποτε αξία, εφόσον η δυνατότητα επισκέψεων στις φυλακές και κρατητήρια παρέμεινε αξιοθρήνητη και οι έρευνες που διεξάγονταν μονομερείς. Ο Παυλίδης συμφώνησε, ενώ ο Τριανταφυλλίδης ζήτησε να τεθεί σε ψήφισμα η απόρριψη της επιστολής του Διοικητικού Γραμματέα, διευκρινίζοντας, μετά από παρέμβαση του Χρυσαφίνη, ότι απέρριπτε τη μη εφαρμογή της επιστολής, αλλά και τη μη ρύθμιση ουσιωδών σημείων όπως την άμεση δυνατότητα του δικηγόρου να επισκεφθεί τον πελάτη του.
Ο Δημητριάδης ζήτησε περαιτέρω, όπως τεθεί σε ψήφισμα η άρση των κανονισμών έκτακτης ανάγκης και της απέλασης του Μακαρίου από την Κύπρο, αλλά ο Γενικός Εισαγγελέας δήλωσε πως αυτά δεν ήταν νομικά, αλλά πολιτικά ζητήματα, εκτός του πεδίου της Γ.Σ. Ο Μιχάλης Μοντάνιος πρότεινε επίσης, όπως εκδοθεί ψήφισμα υπέρ των κρατούμενων δικηγόρων Ρένου Λυσιώτη και Τίτου Φάνου, αλλά και πάλι, ο Γενικός Εισαγγελέας υπέδειξε πως αυτό ήταν εκτός του πεδίου της Γ.Σ.
Ο Λεύκος Κληρίδης ζήτησε τη συμβολή του Γενικού Εισαγγελέα όπως οι αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου διανέμονται στους δικηγόρους και ο Γενικός Εισαγγελέας υποσχέθηκε να εξετάσει εναλλακτικές επιλογές με τον Αρχιδικαστή. Ο Munir ανέφερε επίσης ότι ετοιμαζόταν έκδοση σημαντικών αποφάσεων από τον δικαστή του Ανωτάτου Δικαστηρίου Mexmet Zekia και ότι θα γινόταν ανατύπωση τόμων με αποφάσεις που είχαν εξαντληθεί. Συζητήθηκε επίσης το Ταμείο Συντάξεων και οι συζητήσεις που είχαν γίνει μετά την προηγούμενη Γ.Σ. Ο Χρυσαφίνης υπέδειξε πως δεν θα ήταν ορθό να ζητηθεί κρατική στήριξη του Ταμείου, εφόσον αυτό συνέφερε μόνο τους δικηγόρους και, ως εκ τούτου, δεν θα ήταν ορθό να επιβαρυνθεί ο κάθε φορολογούμενος.
