«Χρειαζόμαστε νομικούς με εξειδικευμένη τεχνογνωσία σε ένα από τα ταχύτερα αναπτυσσόμενα πεδία του δικαίου»
Ο Δρ Κωνσταντίνος Κουρούπης μιλά για το νέο μεταπτυχιακό πρόγραμμα στο Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών, που προσφέρει στην ελληνική γλώσσα και εξ αποστάσεως το Πανεπιστήμιο Frederick
Ποιο κενό στη νομική εκπαίδευση καλύπτει το νέο Μεταπτυχιακό «Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών»;
Το νέο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Frederick με τίτλο «Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών» καλύπτει ένα κρίσιμο κενό στη νομική εκπαίδευση: την απουσία εξειδικευμένης κατάρτισης στη διασταύρωση δικαίου και τεχνολογίας. Η ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη μεταλλάσσει τη μορφή της παραδοσιακής κοινωνίας δημιουργώντας προκλήσεις και δεδομένα που οι παραδοσιακοί τομείς δικαίου αδυνατούν να δώσουν σαφείς και τεκμηριωμένες απαντήσεις. Το δίκαιο, με τη δυναμική που το χαρακτηρίζει, οφείλει να παρακολουθήσει τις εξελίξεις αυτές, να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση και να ρυθμίσει τα όποια κενά δημιουργούνται. Εξάλλου, η τεχνολογία πάντα προλαβαίνει το δίκαιο, συνεπώς το τελευταίο καλείται να εκσυγχρονιστεί. Το πρόγραμμά μας εφοδιάζει νομικούς, επαγγελματίες στον χώρο της τεχνολογίας και άλλους/ες ενδιαφερόμενους/ες, με την απαραίτητη εξειδίκευση και επιστημονική γνώση προκειμένου να αντιμετωπίσουν προκλήσεις και να απαντήσουν ερωτήματα που εγείρονται μέσα από την τεχνολογική εξέλιξη, όπως η προστασία προσωπικών δεδομένων, η ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής οικονομίας και η καταπολέμηση νέων μορφών ηλεκτρονικού εγκλήματος.
Ποια είναι η φιλοσοφία του προγράμματος και τι το διαφοροποιεί από άλλα μεταπτυχιακά στο δίκαιο;
Η φιλοσοφία του προγράμματος βασίζεται σε τρεις πυλώνες: διεπιστημονικότητα, έρευνα και συνδυασμός θεωρίας με την πράξη. Η διεπιστημονικότητα υλοποιείται μέσω μαθημάτων που προσφέρουν μια ολιστική προσέγγιση στη σχέση δικαίου και τεχνολογίας, όπως οι ηθικές αρχές της τεχνητής νοημοσύνης, η διακυβέρνηση στην ψηφιακή εποχή και η επικοινωνία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ παράλληλα, πέραν των νομικών γνώσεων, διδάσκονται και κρίσιμοι τεχνικοί όροι που διασφαλίζουν την ουσιαστική κατανόηση της λειτουργίας τεχνολογικών εργαλείων. Η ερευνητική διάσταση καλλιεργείται καθώς οι φοιτητές και φοιτήτριες καλούνται να εμβαθύνουν σε εξειδικευμένα και επίκαιρα ζητήματα, να αναλύουν νομοθεσία και νομολογία και να διατυπώνουν τεκμηριωμένες απαντήσεις κατόπιν ενδελεχούς μελέτης και κριτικής σκέψης. Ο συνδυασμός θεωρίας με την πράξη επιτυγχάνεται μέσω της ουσιαστικής εμπέδωσης του θεωρητικού υποβάθρου προκειμένου οι φοιτητές/τριες να καλλιεργήσουν κριτική σκέψη και να παραθέσουν γόνιμες και δραστικές λύσεις σε καίρια ζητήματα της ψηφιακής εποχής, που απορρέουν από τη μαζική χρήση και εισβολή της τεχνολογίας σε όλα τα φάσματα ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Η εξ αποστάσεως παροχή του προγράμματος, αποκλειστικά στην ελληνική ή/και αγγλική γλώσσα, αποτελεί στρατηγική επιλογή που αντικατοπτρίζει τη φιλοσοφία του: να προσφέρει και να καταστήσει την υψηλού επιπέδου εξειδίκευση προσβάσιμη σε δικηγόρους, νομικούς, εργαζόμενους επαγγελματίες, στελέχη επιχειρήσεων και υποψηφίους από την Ελλάδα, την Κύπρο και τον διεθνή χώρο, χωρίς γεωγραφικούς ή χρονικούς περιορισμούς. Η ψηφιακή μάθηση δεν χρησιμεύει ως μια εναλλακτική επιλογή αλλά συνιστά ουσιαστικό μέρος της εκπαιδευτικής ταυτότητας ενός προγράμματος που διδάσκει το δίκαιο της ψηφιακής εποχής, καθιστώντας το πρωτοποριακό στον ελληνόφωνο χώρο και παράλληλα ένα διαδραστικό εργαστήριο νομικής καινοτομίας με άμεση σύνδεση στις πραγματικές προκλήσεις του ψηφιακού μετασχηματισμού.
Πώς οι νέες τεχνολογίες επηρεάζουν παραδοσιακές έννοιες του δικαίου;
Οι νέες τεχνολογίες θέτουν σε νέα βάση θεμελιώδεις νομικές έννοιες, διαμορφώνουν ιδιότυπα δικαιώματα και αναδεικνύουν την ανάγκη επαναπροσδιορισμού τους. Για παράδειγμα, η έννοια της «σύμβασης» επανεξετάζεται στην εποχή των έξυπνων συμβολαίων (smart contracts) ενώ η «ιδιοκτησία» αποκτά νέες διαστάσεις με τα ψηφιακά αγαθά. Η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία συνιστά αναμφισβήτητα το αποκορύφωμα της σύγχρονης τεχνολογικής εξέλιξης, θέτει καίρια ερωτήματα σχετικά με τη νομική προσωπικότητα και την ευθύνη για πράξεις που εκτελούνται με καινοτόμα τεχνολογικά εργαλεία καθώς παράλληλα γεννά σοβαρές ανησυχίες για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επιπρόσθετα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επαναπροσδιορίζουν την ελευθερία της έκφρασης και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, καθιστώντας επιτακτική μια δημοκρατική και ταυτόχρονα προηγμένη ψηφιακή διακυβέρνηση. Το πρόγραμμά μας εξοπλίζει τους φοιτητές και φοιτήτριες με όλα τα απαραίτητα ποιοτικά γνωστικά εφόδια προκειμένου να κατανοήσουν και να διαχειριστούν αυτές τις μεταβολές.
Πώς ορίζετε εσείς το «Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών» και γιατί θεωρείτε ότι αποτελεί αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο;
Το «Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών» αποτελεί το σύνολο των νομικών κανόνων, αρχών και μηχανισμών που διέπουν την ανάπτυξη, λειτουργία και χρήση ψηφιακών τεχνολογιών, και επιδρούν στις ανθρώπινες σχέσεις και σε τομείς ιδιωτικού και δημοσίου βίου. Αποτελεί αυτοτελές γνωστικό αντικείμενο διότι: α) θέτει σε νέα βάση και πεδίο εφαρμογής παραδοσιακούς κλάδους δικαίου, δημιουργώντας ένα νέο νομικό οικοσύστημα με επίκεντρο τον ψηφιακό κόσμο, β) απαιτεί εξειδικευμένη γνώση τεχνολογικών εννοιών και διεπιστημονική προσέγγιση, γ) διέπεται από ιδιαίτερες αρχές, κανονισμούς, νομοθεσίες και πολιτικές που απαιτούν ολιστική κατανόηση, δ) απαιτεί συγκερασμό εθνικού, ευρωπαϊκού και διεθνούς ρυθμιστικού καθεστώτος, λόγω της οικουμενικότητας του ψηφιακού περιβάλλοντος, και ε) αντιμετωπίζει μοναδικές προκλήσεις που δεν καλύπτονται επαρκώς από την παραδοσιακή νομική επιστήμη.
Ποιες θεωρείτε σήμερα τις μεγαλύτερες προκλήσεις σε αυτό το πεδίο;
Οι σημαντικότερες προκλήσεις εντοπίζονται στην ιλιγγιώδη ταχύτητα της τεχνολογικής εξέλιξης έναντι της ανέλεγκτης χρήσης της τεχνολογίας και της αναπόφευκτης δημιουργίας προβλημάτων και ανησυχιών. Μέσα σε όλα αυτά, το δίκαιο καλείται όχι μόνο να προσαρμοστεί αλλά και να ρυθμίσει τα κενά που ανακύπτουν με γνώμονα την ενίσχυση ενός ασφαλούς και προηγμένου ψηφιακού περιβάλλοντος, με ανθρωποκεντρική προσέγγιση και πολιτική. Ερωτήματα όπως αν παράγεται δικαιοσύνη μέσα από τον αλγόριθμο, πώς προστατεύεται η ιδιωτική ζωή στον ψηφιακό κόσμο, πώς μπορούν να προστατευτούν επιχειρήσεις από τις καθημερινές κυβερνοεπιθέσεις, αν είναι ασφαλείς οι συναλλαγές μας στο διαδίκτυο και ποιος κυβερνά εν τέλει τον ψηφιακό χώρο, απαιτούν καίριες και άμεσες απαντήσεις, θεμελιωμένες σε στέρεα και σύγχρονη νομική βάση. Ως εκ τούτου, η διασυνοριακή επιβολή του δικαίου σε ένα αποκεντρωμένο διαδικτυακό περιβάλλον σε συνδυασμό με την επιτακτική ανάγκη για δίκαιη και ηθική χρήση της τεχνολογίας, αποτελούν νομικές και κοινωνικές προτεραιότητες στη σημερινή ψηφιακή εποχή.
Είστε εμπειρογνώμων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων στις Βρυξέλλες. Πιστεύετε ότι το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ στο επιστημονικό πεδίο «Δίκαιο και Τεχνολογία» είναι ικανοποιητικό ή το προσπερνούν οι εξελίξεις;
Αρχικά, θα πρέπει να επισημανθεί μια αντικειμενική παραδοχή: η τεχνολογία πάντα προλαβαίνει το δίκαιο. Επίσης, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο τα τελευταία χρόνια. Με τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (γνωστό σε όλους ως GDPR), την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act), τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (EU AI Act) και με άλλα νομοθετήματα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δημιουργήσει ένα αρκετά καλό και σύγχρονο νομικό οπλοστάσιο που θέτει παγκόσμια πρότυπα στη ρύθμιση της τεχνολογίας. Το δίκαιο εκσυγχρονίζεται και προσαρμόζεται με ταχύτερους ρυθμούς από ποτέ.
Ωστόσο, από τη στιγμή που η τεχνολογική εξέλιξη – ιδίως στην τεχνητή νοημοσύνη, τα γενικής χρήσης γλωσσικά εργαλεία και τις αναδυόμενες τεχνολογίες – συνεχίζει να προηγείται, το μεγαλύτερο στοίχημα δεν είναι η συνεχής γέννηση νέων νομοθεσιών αλλά η δημιουργική κατανόηση θεμελιωδών νομικών αρχών σε συνδυασμό με την εμπέδωση ηθικών κανόνων. Στόχος πρέπει να είναι η καλλιέργεια αναπτυγμένης ψηφιακής συνείδησης σε κάθε πολίτη, μιας συνείδησης που συνίσταται σε ουσιαστική γνώση όχι μόνο των δικαιωμάτων αλλά και των υποχρεώσεων στην ψηφιακή πραγματικότητα.
Διαφορετικά, η υπερπληθώρα νομοθετικών κανόνων θα οδηγήσει σε νομοθετική σύγχυση, θα επιβαρύνει τους φορείς εφαρμογής του νόμου και θα δημιουργήσει ενδεχομένως νέα προβλήματα αντί να λύσει τα υφιστάμενα. Επομένως, η λύση βρίσκεται στην παροχή ισχυρής, ποιοτικής και σύγχρονης εκπαίδευση, στην καλλιέργεια ψηφιακού εγγραμματισμού και ηθικής κουλτούρας στη χρήση της τεχνολογίας. Αυτή η ολιστική προσέγγιση όπου το δίκαιο δεν επιδιώκει απλώς να «παρακολουθήσει» την τεχνολογία αλλά να οριοθετήσει και καθοδηγήσει την υπεύθυνη ανάπτυξη και αξιοποίησή της, θέτοντας στο επίκεντρο τον άνθρωπο, αποτελεί το πραγματικό στοίχημα της εποχής μας.
Κάνετε λόγο για διεπιστημονική προσέγγιση στο πρόγραμμα. Πώς ενσωματώνεται αυτή η διεπιστημονικότητα στο πρόγραμμα;
Η διεπιστημονικότητα ενσωματώνεται οργανικά σε όλη τη δομή του προγράμματος. Πέραν των αμιγώς νομικών μαθημάτων, περιλαμβάνουμε μαθήματα όπως «Ηθική, Δίκαιο και Νέες Τεχνολογίες», «Επικοινωνία στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης» και «Νέα διακυβέρνηση στην ψηφιακή εποχή» προσφέροντας μια ολιστική γνώση. Παράλληλα, διδάσκονται και αποσαφηνίζονται έννοιες από τον χώρο της τεχνολογίας και πληροφορικής επιστήμης, οι οποίες συνδέονται αναπόσπαστα με το επιστημονικό πεδίο «Δίκαιο και Τεχνολογία» και απαιτούν την ουσιαστική κατανόησή τους. Έτσι, οι φοιτητές/τριες καλούνται να κατανοήσουν όχι μόνο τους νομικούς κανόνες, αλλά και τις τεχνολογικές, οικονομικές, ηθικές και πολιτικές διαστάσεις των ζητημάτων. Η διδακτική μεθοδολογία ενθαρρύνει την κριτική ανάλυση μέσω πραγματικών περιπτώσεων (case studies), την αξιολόγηση πολιτικών και την ανάπτυξη προτάσεων και λύσεων, σε στέρεα νομική βάση και με πεδίο εφαρμογής το σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον.
Σε ποιους απευθύνεται το εν λόγω μεταπτυχιακό; Μπορούν να το παρακολουθήσουν και άτομα χωρίς νομικό υπόβαθρο;
Το πρόγραμμα απευθύνεται πρωτίστως σε κατόχους πτυχίου Νομικής (LLB) ή ισοδύναμου διεθνούς πτυχίου από αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο που επιθυμούν να εξειδικευτούν στο δίκαιο νέων τεχνολογιών. Ωστόσο, γίνονται δεκτοί και απόφοιτοι/ες επιστημονικά συναφών αντικειμένων, όπως Πολιτικών Επιστημών, Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πληροφορικής ή Διοίκησης Επιχειρήσεων.
Για τους υποψηφίους/τις υποψήφιες χωρίς νομικό υπόβαθρο, προσφέρεται υποχρεωτικό εισαγωγικό μάθημα «Εισαγωγή στις Βασικές Νομικές Έννοιες και στη Νομική Μεθοδολογία», το οποίο τους/τις εφοδιάζει με τα απαραίτητα θεμέλια για την επιτυχή παρακολούθηση του προγράμματος. Η επιτυχής παρακολούθηση του εν λόγω μαθήματος συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για την περαιτέρω φοίτηση. Επιπλέον, η πολύ καλή γνώση της ελληνικής και της αγγλικής γλώσσας είναι εξαιρετικά σημαντική. Περισσότερες και αναλυτικές λεπτομέρειες παρατίθενται στα κριτήρια εισδοχής του προγράμματος, τα οποία είναι αναρτημένα στην επίσημη ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Frederick.
Τι θα αποκομίσουν οι απόφοιτοι/ες του συγκεκριμένου μεταπτυχιακού; Ποιες είναι οι προοπτικές που θα έχουν στον επαγγελματικό χώρο;
Οι απόφοιτοι θα αποκτήσουν άρτια και εξειδικευμένη τεχνογνωσία σε ένα από τα ταχύτερα αναπτυσσόμενα πεδία του δικαίου, με άμεση εφαρμογή της θεωρίας στην πράξη. Οι επαγγελματικές προοπτικές είναι εξαιρετικά ευρείες καθώς οι απόφοιτοι/ες του συγκεκριμένου μεταπτυχιακού προγράμματος μπορούν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους ως υψηλά στελέχη δικηγορικών γραφείων που δραστηριοποιούνται σε τομείς δικαίου και τεχνολογίας, νομικοί σύμβουλοι σε επιχειρήσεις τεχνολογίας και ψηφιακής οικονομίας, σύμβουλοι σε θέματα κυβερνοασφάλειας και ψηφιακής πολιτικής, στελέχη εθνικών ρυθμιστικών αρχών (όπως η Αρχή Προστασίας Δεδομένων και το Γραφείο Επιτρόπου Επικοινωνιών), καθώς και ως εμπειρογνώμονες σε διεθνείς και ευρωπαϊκούς οργανισμούς (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την Προστασία Δεδομένων, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Συμβούλιο της Ευρώπης κ.ά.). Επιπλέον, το πρόγραμμα παρέχει άριστη προετοιμασία για διδακτορικές σπουδές και περαιτέρω ακαδημαϊκή σταδιοδρομία.
Ποιες τεχνολογικές εξελίξεις θεωρείτε ότι θα απασχολήσουν περισσότερο το δίκαιο την επόμενη δεκαετία;
Αναμφίβολα, η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία ήδη πρωταγωνιστεί, θα κυριαρχήσει στο νομικό τοπίο, ιδίως τα συστήματα γενικής χρήσης (GenAI) και οι αλγοριθμικές αποφάσεις υψηλού κινδύνου. Παράλληλα, ζητήματα ψηφιακής ασφάλειας θα καταστούν ακόμη περισσότερο ουσιώδη δεδομένης της ποικιλομορφίας ηλεκτρονικής εγκληματικότητας και συνεχώς αυξανομένων κυβερνοεπιθέσεων. Ασφαλώς, η επιρροή της πολιτικής στη λειτουργία και δράση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μεγάλων πλατφορμών θα θέσουν νέες προκλήσεις όχι μόνο για την προστασία της ιδιωτικότητας και θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλά και για τη διακυβέρνηση στο ψηφιακό περιβάλλον. Όλα αυτά τα ερωτήματα καταλήγουν σε μια κοινή συνισταμένη: την ανάγκη εκσυγχρονισμένης και ποιοτικής εκπαίδευσης σε συναφή ζητήματα ώστε να ενισχυθεί η ψηφιακή συνείδηση των μελών της κοινωνίας. Γιατί, σε τελική ανάλυση, ο δείκτης ψηφιακού εγγραμματισμού των πολιτών μιας κοινωνίας αντιστοιχεί και στην ποιότητα της δημοκρατίας σε αυτήν.
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε σε νέους και νέες νομικούς που σκέφτονται να εξειδικευτούν στο δίκαιο των νέων τεχνολογιών;
Η εξειδίκευση στο δίκαιο νέων τεχνολογιών δεν είναι απλώς μια επαγγελματική επιλογή ή ένα καινούριο εκπαιδευτικό προσόν, αλλά ισοδυναμεί με μια ουσιαστική και δυναμική επένδυση που ευθυγραμμίζεται με την εξέλιξη της νομικής επιστήμης. Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, το δίκαιο επαναπροσδιορίζεται και οι νέοι/ες νομικοί έχουν τη μοναδική ευκαιρία όχι μόνο να (παρ)ακολουθήσουν αλλά και να διαμορφώσουν αυτή την εξέλιξη. Η τεχνολογία δεν είναι εχθρός του δικαίου αλλά το πεδίο όπου θεμελιώδεις αξίες και ανθρώπινα δικαιώματα, όπως ελευθερία, δικαιοσύνη, ιδιωτικότητα και δημοκρατία, επηρεάζονται, προσλαμβάνουν νέο περιεχόμενο και απαιτούν συνεχή προστασία και θωράκιση. Ταυτόχρονα, οι προκλήσεις, οι ευκαιρίες αλλά και οι ανησυχίες που εγείρονται πολλαπλασιάζονται. Το στοίχημα στη σημερινή κοινωνία δεν είναι αν θα συμμετάσχουμε στη νέα πραγματικότητα που δημιουργείται αλλά πώς θα αξιοποιήσουμε την τεχνολογία με τρόπο που να σέβεται τον άνθρωπο και να εξυπηρετεί την ανάπτυξη και την οικονομία. Γι’ αυτό τον λόγο, χρειαζόμαστε νομικούς με ισχυρό εκπαιδευτικό υπόβαθρο, όραμα, ψηφιακό εγγραμματισμό και διεπιστημονική σκέψη που θα καταφέρουν να οριοθετήσουν τον σημερινό τεχνολογικό μετασχηματισμό με ανθρωποκεντρική πολιτική και υπευθυνότητα. Πιστεύω ακράδαντα ότι το μεταπτυχιακό μας πρόγραμμα ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις αυτές!
Το νέο εξ αποστάσεως Μεταπτυχιακό στο Δίκαιο Νέων Τεχνολογιών θα προσφέρεται με το νέο ακαδημαϊκό εξάμηνο που ξεκινά στις 9 Φεβρουαρίου. Για περισσότερες πληροφορίες για το πρόγραμμα, τα κριτήρια εισδοχής και την υποβολή αιτήσεων, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Frederick εδώ ή/και επικοινωνήστε με το Γραφείο Εισδοχής: τηλ. 22394394 (Λευκωσία), 25730975 (Λεμεσός), adminfo@frederick.ac.cy.
