Για χρόνια, ένα μέρος της διεθνούς και περιφερειακής πολιτικής στη Μέση Ανατολή στηρίχθηκε σε μια υπόθεση, ήτοι ότι το Παλαιστινιακό μπορούσε να παραμείνει άλυτο χωρίς να εμποδίζει την οικοδόμηση μιας νέας περιφερειακής τάξης. Δεν χρειαζόταν, σύμφωνα με αυτή τη λογική, να επιλυθεί. Αρκούσε να «τύχει διαχείρισης». Η 7η Οκτωβρίου 2023, την τρίτη επέτειο της οποίας τιμήσαμε πρόσφατα, κατέρριψε με τον πιο βίαιο τρόπο αυτή την υπόθεση.
Οι Συμφωνίες του Αβραάμ είχαν ήδη δημιουργήσει μια διαφορετική δυναμική. Αραβικά κράτη μπορούσαν πλέον να οικοδομούν διπλωματικές, οικονομικές και στρατηγικές σχέσεις με το Ισραήλ χωρίς προηγούμενη επίλυση του Παλαιστινιακού. Και πριν από την 7η Οκτωβρίου, η προοπτική εξομάλυνσης των σχέσεων Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας φαινόταν ικανή να ολοκληρώσει αυτή τη νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική. Το μήνυμα έμοιαζε σαφές, με την Μέση Ανατολή να μπορεί να προχωρεί και το Παλαιστινιακό να περιμένει. Δεν μπορούσε.
Τρία χρόνια αργότερα, η παλαιστινιακή υπόθεση όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε, αλλά επέστρεψε στο επίκεντρο της περιφερειακής διπλωματίας και της αραβικής δημόσιας σφαίρας. Την ίδια στιγμή, όμως, η προοπτική λύσης δύο κρατών εμφανίζεται περισσότερο απομακρυσμένη και η πραγματικότητα επί του εδάφους περισσότερο δύσκολη. Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο παράδοξο της εποχής μετά την 7η Οκτωβρίου. Το Παλαιστινιακό έγινε ξανά πολιτικά αναπόφευκτο ακριβώς τη στιγμή που η πολιτική του επίλυση έγινε ακόμη δυσκολότερη.
Και αυτό δεν αφορά μόνο Ισραηλινούς και Παλαιστινίους. Αφορά ολόκληρη την αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής. Οι συμφωνίες εξομάλυνσης δεν κατέρρευσαν. Ούτε είναι πιθανό να εξαφανιστούν. Απέδειξαν ότι κοινά οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα μπορούν να δημιουργήσουν συνεργασίες ακόμη και εκεί όπου υπήρχαν δεκαετίες εχθρότητας. Αυτό είναι σημαντικό. Αλλά η 7η Οκτωβρίου αποκάλυψε και το όριό τους. Η περιφερειακή συνεργασία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την επίλυση μιας σύγκρουσης που βρίσκεται στον πυρήνα της πολιτικής ιστορίας της περιοχής.
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση. Η απόσταση μεταξύ κυβερνήσεων και κοινωνιών στον αραβικό κόσμο έγινε περισσότερο εμφανής. Κράτη μπορούν, για λόγους στρατηγικού συμφέροντος, να διατηρούν σχέσεις με το Ισραήλ. Οι κοινωνίες τους, όμως, εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται το Παλαιστινιακό ως ζήτημα με ιδιαίτερο πολιτικό και συμβολικό βάρος. Γι’ αυτό και το πραγματικό δίδαγμα υπερβαίνει την 7η Οκτωβρίου.
Μια περιφερειακή τάξη δεν οικοδομείται μόνο με συμμαχίες, εμπορικούς διαδρόμους, ενεργειακές συμφωνίες και ισορροπίες ισχύος. Χρειάζεται και πολιτική νομιμοποίηση. Η Μέση Ανατολή μπορεί να αλλάξει συμμαχίες. Μπορεί να αλλάξει ηγεσίες. Μπορεί ακόμη να αλλάξει τον συσχετισμό των δυνάμεών της. Αλλά δεν μπορεί να οικοδομήσει σταθερότητα πάνω σε ένα πρόβλημα που αποφάσισε απλώς να μην βλέπει. Οι συσχετισμοί ισχύος, τα νέα δεδομένα που έχουν δημιουργηθεί έκτοτε, η συνεχιζόμενη φλεγόμενη κατάσταση απαιτεί κάτι το ιδιαίτερα ουσιαστικό: την επαναφορά των ζητημάτων που προκύπτουν σε μια συζήτηση που να αναφέρεται στο διεθνές δίκαιο.
