Στον απόηχο της τρίτης επετείου από την τρομοκρατική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023, η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται απλώς μπροστά σε έναν διαφορετικό συσχετισμό δυνάμεων, αλλά βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα πολύ δυσκολότερο ερώτημα, ήτοι του ποια πολιτική τάξη μπορεί να προκύψει από όσα συνέβησαν. Οι στρατιωτικές και γεωπολιτικές μεταβολές είναι εντυπωσιακές. Η Χαμάς και η Χεζμπολάχ έχουν αποδυναμωθεί σημαντικά. Το περιφερειακό δίκτυο επιρροής του Ιράν έχει δεχθεί σοβαρά πλήγματα. Η Συρία έχει εισέλθει σε μια νέα και αβέβαιη εποχή μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Οι συγκρούσεις μέσω αντιπροσώπων έδωσαν τη θέση τους ακόμη και σε άμεσες στρατιωτικές αντιπαραθέσεις.
Όλα αυτά μετακίνησαν την ισορροπία ισχύος. Δεν δημιούργησαν, όμως, μια νέα ισορροπία ειρήνης. Και εδώ βρίσκεται η ουσία. Στις διεθνείς σχέσεις, η αποδυνάμωση ενός αντιπάλου δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με την οικοδόμηση σταθερότητας. Η στρατιωτική υπεροχή μπορεί να δημιουργήσει χώρο για την πολιτική, αλλά δεν μπορεί να την αντικαταστήσει.
Το Ισραήλ αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτού του παραδόξου. Πέτυχε σημαντικά στρατιωτικά αποτελέσματα έναντι αντιπάλων που για χρόνια αποτελούσαν βασικούς πυλώνες της περιφερειακής στρατηγικής του Ιράν. Την ίδια στιγμή, όμως, βρίσκεται αντιμέτωπο με το τεράστιο ανθρώπινο κόστος της Γάζας, τη διάβρωση της διεθνούς του θέσης και μια ειρηνευτική προοπτική περισσότερο απομακρυσμένη από πριν.
Αυτό ακριβώς αποκαλύπτει τα όρια της στρατιωτικής ισχύος. Μπορείς να καταστρέψεις ένα οπλοστάσιο. Μπορείς να εξουδετερώσεις μια στρατιωτική ηγεσία. Μπορείς να ανατρέψεις έναν συσχετισμό δυνάμεων. Δεν μπορείς, όμως, με στρατιωτικά μέσα να επιλύσεις τις πολιτικές αιτίες που αναπαράγουν μια σύγκρουση. Και το Παλαιστινιακό αποτελεί την πιο χαρακτηριστική απόδειξη. Πριν από την 7η Οκτωβρίου υπήρχε η αντίληψη ότι η περιοχή μπορούσε να κινηθεί προς μια νέα αρχιτεκτονική συνεργασιών και εξομάλυνσης, ακόμη και χωρίς επίλυση του Παλαιστινιακού. Η πραγματικότητα διέψευσε αυτή την υπόθεση. Η παλαιστινιακή υπόθεση επέστρεψε στο επίκεντρο της αραβικής διπλωματίας και της δημόσιας συζήτησης, την ώρα που η προοπτική λύσης δύο κρατών εμφανίζεται ακόμη πιο απομακρυσμένη.
Το ίδιο ισχύει ευρύτερα. Η περιοχή εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από εύθραυστα κράτη, κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις, αυταρχισμό, ανταγωνισμούς και κρίση των μηχανισμών συλλογικής ασφάλειας. Με άλλα λόγια, άλλαξαν οι παίκτες και οι δυνατότητές τους, αλλά όχι οι βαθύτερες παθογένειες του συστήματος.
Γι’ αυτό και η συζήτηση για μια «νέα Μέση Ανατολή» χρειάζεται προσοχή. Η ανακατανομή της ισχύος δεν είναι από μόνη της νέα περιφερειακή τάξη. Η επόμενη μάχη, συνεπώς, δεν είναι μόνο στρατιωτική, αλλά πρωτίστως πολιτική και διπλωματική, για το ποιος θα μετατρέψει τη νέα πραγματικότητα σε κανόνες, θεσμούς, συμφωνίες και μια βιώσιμη προοπτική ειρήνης. Γιατί οι πόλεμοι μπορούν να καθορίσουν ποιος είναι ισχυρότερος. Δεν μπορούν από μόνοι τους να αποφασίσουν τι θα ακολουθήσει.
