«Οι δικαστές μιλούν μέσα από τις αποφάσεις τους». Είναι ορθή αρχή για την εκδίκαση υποθέσεων. Είναι όμως ανεπαρκής δικαιολογία για να αφήνεται η δημόσια συζήτηση για τη δικαιοσύνη αποκλειστικά στους υπόλοιπους. Μια δικαστική εξουσία που προσδοκά την εμπιστοσύνη των πολιτών οφείλει να τους βοηθά να την κατανοήσουν.
Το Ηνωμένο Βασίλειο προσφέρει ένα οικείο μέτρο σύγκρισης. Το Ανώτατο Δικαστήριό του δημοσιεύει συστηματικά ομιλίες εν ενεργεία δικαστών. Τον Ιούνιο του 2025, ο λόρδος Ριντ έδωσε διάλεξη με θέμα «Εμπιστοσύνη στα δικαστήρια σε μια εποχή λαϊκισμού». Το δικαστικό κύρος αφήνει χώρο και για τη δημόσια εξήγηση τού γιατί η δικαιοσύνη αξίζει την εμπιστοσύνη των πολιτών. [1]
Σε επίπεδο ΕΕ, ο Πρόεδρος του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Koen Lenaerts, έδωσε τον Ιανουάριο του 2025 δημόσια διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της Τρίερ για τη δημοκρατία ως αξία της Ένωσης, με χρόνο για συζήτηση. Παράλληλα με τα δικαστικά του καθήκοντα συνεχίζει το συγγραφικό του έργο: το KU Leuven καταγράφει άρθρο του το 2026 με τίτλο «Η δημοκρατία στην ΕΕ: μια αξία πέρα από την κάλπη». Η δικαστική αίθουσα και το πανεπιστήμιο μπορούν να εμπλουτίζουν το ένα το άλλο. [2, 3]
Το Συμβούλιο της Ευρώπης προχωρεί ακόμη περισσότερο. Στη γνωμοδότησή του το 2022 για την ελευθερία έκφρασης των δικαστών, το Συμβουλευτικό Συμβούλιο Ευρωπαίων Δικαστών αναγνωρίζει δεοντολογικό καθήκον να εξηγούνται στο κοινό το σύστημα δικαιοσύνης και οι αξίες του. Η υπεύθυνη συμμετοχή αποτελεί μέρος της προσπάθειας διατήρησης της εμπιστοσύνης. [4]
Η δική μου ανησυχία για την Κύπρο είναι ότι, την τελευταία δεκαετία, η παρουσία των δικαστών στην ευρύτερη δημόσια και ακαδημαϊκή συζήτηση παρέμεινε υπερβολικά περιορισμένη. Θα ήταν άδικο να χαρακτηριστεί ανύπαρκτη. Υπάρχουν όμως ενδείξεις θεσμικής επιφυλακτικότητας: στην απάντησή της στο ερωτηματολόγιο του CCJE το 2022, η Κύπρος δεν κατέγραψε νέες εξελίξεις στη δικαστική έκφραση και ανέφερε αύξηση των νομικών ή δεοντολογικών περιορισμών. Το ερώτημα είναι μήπως η επιφυλακτικότητα έχει γίνει υπερβολικά βολική. [5]
Τα πρόσφατα βήματα εξωστρέφειας αξίζουν αναγνώριση. Το πρόγραμμα της δημόσιας παρουσίασης του βιβλίου «Κυπριακή Πολιτική Δικονομία», τον Οκτώβριο του 2025, περιλάμβανε εισήγηση δικαστή του Ανωτάτου. Τον Ιούνιο του 2026, το Ανώτατο Δικαστήριο φιλοξένησε το ευρωπαϊκό δίκτυο προέδρων ανωτάτων δικαστηρίων, με θεματολογία που εξέταζε ρητά τον ρόλο των δικαστηρίων πέρα από την εκδίκαση μεμονωμένων υποθέσεων. Πριν από ένα μήνα, στις 6 Οκτωβρίου, το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο, διοργάνωσε τελετή έναρξης του νέου δικαστικού έτους. Πρόκειται για θετικά θεμέλια μιας πιο σταθερής δημόσιας παρουσίας. [6, 7, 8]
Τα οφέλη είναι πρακτικά. Οι δικαστές μπορούν να εξηγούν πώς αξιολογούνται οι αποδείξεις και γιατί έχουν σημασία οι δικονομικές εγγυήσεις. Η εμπειρία τους μπορεί να βελτιώνει τη νομική διδασκαλία και να αναδεικνύει αδυναμίες προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων. Η συζήτηση επιτρέπει επίσης σε ερευνητές, δικηγόρους και πολίτες που προσφεύγουν στα δικαστήρια να αμφισβητούν στερεότυπα για τη λειτουργία της δικαιοσύνης. Η εμπιστοσύνη έχει περισσότερες πιθανότητες να ενισχυθεί όταν η δικαιοσύνη εξηγεί αλλά και ακούει.
Υπάρχουν αναγκαία όρια. Οι δικαστές οφείλουν να προστατεύουν εμπιστευτικές πληροφορίες, να αποφεύγουν σχόλια επί της ουσίας εκκρεμών υποθέσεων και να απέχουν από κομματική δραστηριότητα που υπονομεύει την αμεροληψία τους. Σημασία έχουν και οι διοργανωτές και οι χρηματοδότες. Η πρόσκληση σε ένα συνέδριο δεν απαλλάσσει από τη δικαστική δεοντολογία. Αντίστοιχα, μια διάλεξη για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη δεν αποτελεί από μόνη της απειλή για την ανεξαρτησία. [4]
Δύο κινήσεις θα βοηθούσαν. Πρώτον, η δικαστική εξουσία να καθιερώσει σταθερό πρόγραμμα δημόσιων διαλέξεων και συζητήσεων με πανεπιστήμια και επαγγελματικούς φορείς, δημοσιεύοντας τις παρεμβάσεις στο διαδίκτυο. Δεύτερον, να παρέχεται πρακτική καθοδήγηση που να ενθαρρύνει τη διδασκαλία, τη συγγραφή και τη συμμετοχή σε συνέδρια, με σαφείς εγγυήσεις για συγκρούσεις συμφερόντων, χρηματοδότηση και εκκρεμείς υποθέσεις.
Η δικαστική ανεξαρτησία προστατεύει την ελευθερία της κρίσης. Οφείλει να δίνει στους δικαστές και την αυτοπεποίθηση να εξηγούν.
Πηγές του άρθρου
[1] Ανώτατο Δικαστήριο Ηνωμένου Βασιλείου, ομιλίες και διάλεξη του λόρδου Ριντ, 12 Ιουνίου 2025
Trust in the Courts in an Age of Populism. Το γενικό αρχείο ομιλιών του Δικαστηρίου είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση https://www.supremecourt.uk/speeches.
[2] Πανεπιστήμιο Τρίερ, Democracy as an EU Value, 24 Ιανουαρίου 2025
Δημόσια διάλεξη του Koen Lenaerts με συζήτηση· ανοικτή πρόσκληση χωρίς υποχρέωση εγγραφής.
[3] KU Leuven, κατάλογος δημοσιεύσεων του Koen Lenaerts
Καταγράφει το άρθρο Democracy in the EU: A value beyond the ballot box, King’s Law Journal (2026), τεύχος 1, σ. 1–14.
[4] CCJE, Γνωμοδότηση αρ. 25 (2022) για την ελευθερία έκφρασης των δικαστών
Παράγραφοι 63–65 για την εξήγηση της δικαιοσύνης στο κοινό· συστάσεις 3–5 για εξωστρέφεια, αυτοσυγκράτηση, εμπιστευτικότητα και αμεροληψία.
[5] CCJE, συλλογή απαντήσεων για τη Γνωμοδότηση αρ. 25, Κύπρος
Απάντηση της Κύπρου, σ. 47–52, ιδίως ερώτηση 15 στη σ. 51. Πρόκειται για ποιοτική αποτύπωση της χώρας, όχι για καταμέτρηση δημόσιων εμφανίσεων.
[6] Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, παρουσίαση της Κυπριακής Πολιτικής Δικονομίας, 7 Οκτωβρίου 2025
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει τον δικαστή του Ανωτάτου κο Γιασεμή Γιασεμή. Διοργανωτές: Παγκύπριος Δικηγορικός Σύλλογος, Μονάδα Δικονομικού Δικαίου Πανεπιστημίου Λευκωσίας και Νομική Βιβλιοθήκη.
[7] Δίκτυο Προέδρων Ανωτάτων Δικαστηρίων της ΕΕ, συνέδριο Λεμεσού, 12 Ιουνίου 2026
Φιλοξενήθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο της Κύπρου. Η πρώτη συνεδρία εξέτασε τον ρόλο των ανωτάτων δικαστηρίων πέρα από την εκδίκαση μεμονωμένων υποθέσεων.
[8] Στις 6 Οκτωβρίου η τελετή έναρξης του Δικαστικού Έτους που διοργανώνει το Ανώτατο Συνταγματικό
Τελετή έναρξης του Δικαστικού Έτους διοργανώνει το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο την Τρίτη, 6 Οκτωβρίου, στις 10:00 το πρωί, στον χώρο του Δικαστηρίου.

