Πριν το πραξικόπημα και την εισβολή η βάση των ενδοκυπριακών συνομιλιών ήταν το ενιαίο κράτος. Χωρίς την αποσταθεροποίηση και το πραξικόπημα το πιθανότερο είναι ότι ο Μακάριος και ο Κληρίδης θα είχαν παραδώσει στις επόμενες γενιές ένα ενιαίο κράτος με στοιχεία τοπικής και κοινοτικής αυτοδιοίκησης.
Μετά την τουρκική εισβολή και υπό το βάρος των σκληρών δεδομένων επί του εδάφους η ελληνοκυπριακή ηγεσία αποδέχθηκε την ομοσπονδία σε γεωγραφική βάση. Μετά τις συμφωνίες υψηλού επιπέδου του 1977 και 1979 η ελληνοκυπριακή πλευρά ανέμενε ότι η τουρκική πλευρά θα ανταποκρινόταν με τρόπο που θα δημιουργούντο προϋποθέσεις για μια υποφερτή διευθέτηση. Όμως, παρά τις ουσιαστικές παραχωρήσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς δεν κατέστη δυνατή μια διευθέτηση του Κυπριακού. Σταδιακά υπήρξε κλιμάκωση των τουρκικών απαιτήσεων. Αξιολογώντας το διαπραγματευτικό πλαίσιο της δεκαετίας του 1970 με το υφιστάμενο θα διαπιστώσει κανείς μια ουσιαστική μετατόπιση προς τις θέσεις της τουρκικής πλευράς.
Ατέρμονοι κύκλοι διακοινοτικών συνομιλιών δεν οδήγησαν σε διευθέτηση. Υπήρξαν ιδέες και σχέδια μετά την εισβολή. Αλλά θεωρώ ότι κανένα από αυτά δεν θα βελτίωνε το status quo για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Είναι προφανές ότι η μεθοδολογία που έχει ακολουθηθεί απέτυχε. Θεωρώ ότι θα έπρεπε προ πολλού να είχε υπάρξει ο ανάλογος προβληματισμός.
Υπογραμμίζω ότι η υφιστάμενη κατάσταση του Κυπριακού είναι εν πολλοίς το αποτέλεσμα του ανισοζυγίου δυνάμεων. Δυστυχώς όμως και η μη επιστράτευση της επιστημονικής γνώσης είχε και το δικό της αρνητικό αποτύπωμα. Αμέσως μετά τα τραγικά γεγονότα η ελληνοκυπριακή κοινότητα ήταν σε κατάσταση shock και σύγχυσης. Όμως 50 χρόνια μετά την εισβολή δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία για το γεγονός ότι δεν υπάρχει ένας επίσημος φορέας μελετών θεμάτων ομοσπονδίας καθώς και διακυβέρνησης διεθνικών και πολυεθνικών κρατών.
Λαμβάνοντας τις θέσεις των δύο πλευρών στην περίπτωση επανέναρξης των διακοινοτικών συνομιλιών η προβλεπόμενη κατάληξη θα είναι είτε ένα νέο ναυάγιο ή μια πρόταση για μια πολύ χαλαρή ομοσπονδία ή ακόμα και συνομοσπονδία. Κύρια χαρακτηριστικά θα είναι η αντικατάσταση της Κυπριακής Δημοκρατίας με ένα νέο κρατικό μόρφωμα καθώς και η εκ περιτροπής προεδρία. Αξιολογώντας τη στάση της Προσωπικής Απεσταλμένης του ΓΓ του ΟΗΕ για την Κύπρο, Μαρία Άνγκελα Ολγκίν, σημειώνω ότι εν πολλοίς παραγνωρίζεται ο καθοριστικός ρόλος της Τουρκίας. Επιπρόσθετα, ενώ η διακοινοτική διάσταση του Κυπριακού είναι σημαντική, και οι άλλες πτυχές όπως η ελληνοτουρκική, η ευρωπαϊκή, η διεθνής και η γεωπολιτική είναι στρατηγικό λάθος να μην λαμβάνονται υπ’ όψιν.
Υπό τις περιστάσεις η όλη διαδικασία πρέπει να εμπλουτισθεί ή ακόμα και να διαφοροποιηθεί. Οι πυλώνες της δικής μου προσέγγισης είναι:
(α) Κατάθεση προτάσεων για αναθεώρηση του Συντάγματος του 1960 – Αυτές αφορούν τη συνέχεια του νόμιμου κράτους, θέματα διακυβέρνησης περιλαμβανομένης της Προεδρίας, τη σύνθεση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, το εδαφικό καθώς και ζητήματα ασφάλειας. Οι προτάσεις αυτές προνοούν τη μετεξέλιξη της Κυπριακής Δημοκρατίας σε ένα ομοσπονδιακό κράτος. Υπογραμμίζεται ότι επιστρατεύονται στοιχεία και πρόνοιες από την οικογένεια των ενοποιητικών ομοσπονδιακών πολιτευμάτων. Βασικός στόχος είναι η προώθηση μιας πολιτικής κουλτούρας που να ενθαρρύνει τη συνεργασία μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
(β) Κατάθεση εισηγήσεων για ΜΟΕ και άλλων δράσεων μεταξύ των δύο κοινοτήτων με την εμπλοκή των εγγυητριών χωρών και την εμπλοκή άλλων δυνάμεων όπως η ΕΕ και οι ΗΠΑ – Οι εισηγήσεις αυτές περιλαμβάνουν το θέμα των Βαρωσίων, την εφαρμογή του Πρωτοκόλλου της Άγκυρας, της ενίσχυσης της συνεργασίας με αμοιβαία οφέλη, ενεργειακά ζητήματα, κλπ.
(γ) Υιοθέτηση μιας εξελικτικής πορείας επίλυσης του Κυπριακού. Θεωρώ αδύνατο τη μετάβαση από την μια κατάσταση πραγμάτων στην άλλη σε 24 ώρες. Υπάρχουν διαφορετικά αφηγήματα, δυσπιστία και ένα βαρύ ιστορικό παρελθόν. Απαιτούνται προσεκτικά βήματα και όχι πειραματισμοί.
Ολοκληρωμένες προτάσεις προς αυτή την κατεύθυνση έχω καταθέσει προ πολλού Σημειώνω επίσης ότι τις επικαιροποιώ συστηματικά. (Βλέπε ενδεικτικά Ανδρέας Θεοφάνους, ΑΠΟ ΤΗ ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΤΟΥ 1960 ΣΤΙΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ – Συνοπτική Αξιολόγηση του Κυπριακού και της Πολιτικής όλων των Προέδρων, Εκδόσεις Hippasus, Λευκωσία 2023).
Ελάχιστος στόχος της πολιτικής αυτής είναι η μη επιδείνωση του status quo και μέγιστος η αποκατάσταση της ενότητας της χώρας στα πλαίσια ενός κανονικού ομοσπονδιακού κράτους. Εκτός από τους τρεις πυλώνες πολιτικής για το Κυπριακό, απαιτείται η ενίσχυση των συντελεστών ισχύος, ένα πειστικό αφήγημα και μια συνειδητή προσπάθεια για να μετατραπεί η Κύπρος σε ένα κράτος πρότυπο.
