Το ζήτημα των Μη Εξυπηρετούμενων Χορηγήσεων (ΜΕΧ), που όλοι πλέον γνωρίζουμε στην λαϊκή έκφραση ως «κόκκινα» δάνεια, αποτελεί τη μεγαλύτερη ανοιχτή πληγή που άφησε πίσω της η οικονομική κρίση του 2013 στην Κύπρο. Αυτή η χρονιά υπήρξε το σημείο μηδέν, καθώς το κούρεμα των καταθέσεων και η κατάρρευση του τραπεζικού τομέα προκάλεσαν μια βίαιη ανατροπή στην καθημερινότητα των πολιτών και στη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων. Δάνεια που είχαν συναφθεί σε περιόδους οικονομικής ευμάρειας μετατράπηκαν ξαφνικά σε ανυπέρβλητα χρέη, καθώς η ανεργία εκτοξεύτηκε και τα εισοδήματα συρρικνώθηκαν απότομα. Ένα δάνειο θεωρείται πλέον επίσημα κόκκινο όταν η καθυστέρηση στην αποπληρωμή των δόσεων ξεπεράσει τις 90 ημέρες, σηματοδοτώντας την είσοδο του δανειολήπτη σε έναν φαύλο κύκλο που επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία.
Η ανάλυση των δεδομένων της τελευταίας δεκαετίας δείχνει ότι τα αίτια αυτής της κατάστασης είναι βαθιά και πολυεπίπεδα. Από τη μία πλευρά, οι εξωγενείς μακροοικονομικοί παράγοντες, όπως η άνοδος των επιτοκίων, ο πληθωρισμός και η μείωση της αγοραστικής δύναμης, λειτουργούν ως ασφυκτική πίεση για κάθε νοικοκυριό. Από την άλλη, οι εσωτερικές αδυναμίες του συστήματος κατά την περίοδο της αλόγιστης πιστωτικής επέκτασης έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Πολλά δάνεια παρουσίασαν προβλήματα ήδη από τον πρώτο χρόνο της σύναψής τους, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι αξιολογήσεις γίνονταν συχνά με βάση τις εξασφαλίσεις, όπως τα ακίνητα, και όχι με βάση την πραγματική και μακροπρόθεσμη ικανότητα αποπληρωμής του οφειλέτη.
Οι επιπτώσεις των κόκκινων δανείων δεν περιορίζονται στους αριθμούς, αλλά αγγίζουν την ίδια την κοινωνική συνοχή. Για τον πολίτη, η αδυναμία εξυπηρέτησης ενός δανείου σημαίνει απώλεια της πιστοληπτικής ικανότητας, ψυχολογική πίεση και, σε πολλές περιπτώσεις, τον κίνδυνο απώλειας της κύριας κατοικίας ή της επαγγελματικής στέγης. Για την τράπεζα, τα δάνεια αυτά αποτελούν βαρίδιο που εμποδίζει τη χρηματοδότηση νέων, υγιών έργων, επιβραδύνοντας έτσι τον ρυθμό ανάπτυξης. Σε αυτό το σημείο προκύπτει η ανάγκη για δραστικές λύσεις, όπως για παράδειγμα η πώληση των δανείων σε εταιρείες εξαγοράς πιστώσεων.
Η πρακτική της εξαγοράς δανείων από επενδυτικά ταμεία είναι μια διαδικασία που επιτρέπει στις τράπεζες να «καθαρίσουν» τους ισολογισμούς τους, μεταβιβάζοντας το ρίσκο σε τρίτους. Αν και οικονομικά αυτή η κίνηση κρίνεται απαραίτητη για να παραμείνουν οι τράπεζες υγιείς και να αποφευχθεί μια νέα συστημική κατάρρευση, κοινωνικά παραμένει εξαιρετικά αμφιλεγόμενη. Τα δάνεια φεύγουν από το τραπεζικό σύστημα, αλλά δεν εξαφανίζονται από την κοινωνία. Οι δανειολήπτες βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με οντότητες που έχουν ως κύριο στόχο τη γρήγορη ανάκτηση κεφαλαίων, κάτι που συχνά οδηγεί σε πιο επιθετικές πρακτικές σε σύγκριση με τις παραδοσιακές τραπεζικές αναδιαρθρώσεις.
Το ζήτημα αν αυτή η διαδικασία είναι «θεμιτή» ή «αθέμιτη» δεν επιδέχεται καμία απλή απάντηση. Από τη σκοπιά της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, είναι ένα αναγκαίο εργαλείο που αποτρέπει την κατάρρευση των τραπεζών και προστατεύει τις καταθέσεις των πολιτών. Από τη σκοπιά όμως του οφειλέτη, η μεταφορά του δανείου του σε ένα ταμείο μπορεί να μοιάζει με απώλεια κάθε ελπίδας για μια δίκαιη διευθέτηση. Ωστόσο, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, η πώληση δανείων είναι μια λύση ανάγκης που όμως απαιτεί ένα πολύ ισχυρό νομικό και εποπτικό πλαίσιο, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι ευάλωτοι δανειολήπτες δεν θα μείνουν απροστάτευτοι απέναντι σε κερδοσκοπικές διαθέσεις.
Κλείνοντας, η σωστή διαχείριση των «κόκκινων» δανείων πρέπει να αποτελέσει μάθημα για το μέλλον. Η οικονομική ευρωστία μιας χώρας δεν κρίνεται μόνο από την κερδοφορία των τραπεζών, αλλά και από τη βιωσιμότητα των χρεών των πολιτών της. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει πλέον να δοθεί στην πρόληψη, στην καλλιέργεια χρηματοοικονομικής παιδείας και στη δημιουργία μηχανισμών που θα εντοπίζουν έγκαιρα τις δυσκολίες πριν ένα δάνειο γίνει «κόκκινο». Ωστόσο, μόνο μέσα από μια ειλικρινή συνεργασία κράτους, τραπεζών και δανειοληπτών, και με την εφαρμογή σχεδίων που πραγματικά στηρίζουν τη βιώσιμη αποπληρωμή, θα μπορεί η Κύπρος ή / και οποιοδήποτε άλλο δημοκρατικό κράτος να αφήσει οριστικά πίσω του αυτό το βαρύ κεφάλαιο και να ατενίσει το μέλλον με μεγαλύτερη σιγουριά.
